ఆరోగ్య భవిష్యత్తుకి పునాదిగా ‘ఆరోగ్య పాఠశాల’ ప్రయోగం
జ్వరం లాంటి చిన్న వ్యాధులకే వేలాదిగా మరణిస్తున్నరోజుల్లో ఆదివాసిలకోసం ఆరోగ్య పౌర విద్యను ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో అందిచడం అంటే వారి ఆరోగ్య సాధికారతకు భాటలు వేయడమే
నిరుపేదల కోసం, ముఖ్యంగా అభం శుభం తెలియని ఆదివాసిల సక్షేమం కోసం అంకితభావం పనిచేసె అధికార్లులు చాల అరుదు. చరిత్ర పుటల్లో ఒక SR శంకరన్, తుకారం వంటి IAS ఆఫిసర్లు మాత్రమే ప్రజలు మెచ్చిన అధికారులుగా పేరెన్నికగన్న వాళ్లను వ్రేళ్ళమీద లెక్కించవచ్చు. రాజర్షి షా IAS కూడా అలాంటి కోవకు చెందిన ఒక యువ అధికారని మనం చెప్పుకోవచ్చు. తమ సంక్షేమం కోసం పనిచేసిన తుకారం లాంటి అధికారి పేరును గోండు ప్రజలు తమ గూడెంకు ‘తుకారం నగర్’ అని పెట్టుకున్నరు అంటే ప్రజ కలెక్టర్ల పై తమకున్న అభిమానం ఎలాంటిదో మనం చెప్పవచ్చు. IAS అంటే ప్రజ సేవ అని మరచి ప్రలోభాలకు దాసోహం అయ్యే ఈ రోజుల్లో తనకున్న అధికారాన్ని ప్రజల సక్షేమం కోసం వినియోగించి నూతన విధానాలను ఆవిష్కరించిన రాజర్షి షా మొదలుపెట్టిన ఆరోగ్య పాఠశాల పరిపాలన పరిభషాలో చెప్పాలంటే "శ్రేష్ఠ అనుష్ఠాన పద్ధతులు" అని అంటారు.
2019 లో నా పి హెచ్ డి సిద్ధాంత గ్రంథం నిమిత్తం నేను అదిలబాద్, కొమురంభీం అసిఫాబాద్, నిర్మల్ మరియు మంచిర్యాల్ జిల్లాలో ఫీల్డ్ వర్క్ చేస్తున్నప్పుడు చాలా ఆదివాసి మిత్రులు తమకు ఇప్పటికీ ఆరోగ్య సదుపాయలు లేవు అని అందుకు కావల్సిన పౌర విద్య కూడా తక్కువేనని చెప్పారు. ఆరోగ్య పాఠశాల వార్త చూసినప్పుడు ఇటువంటి ఉత్తమ పాలన పద్ధతులను సమాజం దృష్ఠికి కూడా తీసుకురావాల్సిందనించింది. ఇంకో మాటలో చెప్పాలంటే యువ అధికార్లకు సైతం ఇదొక ఆదర్షప్రాయంగా ఉంటుందనే చెప్పాలి. ఎందుకంటే జ్వరం లాంటి చిన్న వ్యాదులకే వేలాదిగా మరణిస్తున్న తరుణంలో ఆదివాసిల ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి కావల్సిన ఆరోగ్య పౌర విద్యను ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో అందిచడం అంటే ఆదివాసిలను ఆరోగ్య సాధికారతకు భాటలు వేయడం అని ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు.
ఈ కార్యక్రమం, ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో విద్యార్థుల ఆరోగ్యం, శుభ్రత, మానసిక ఆరోగ్యం మరియు జీవన నైపుణ్యాలను పెంచడానికి రూపొందించబడింది. ఆసుపత్రుల్లో తరచూ చేరే విద్యార్థులు, ఎండోమియా (రక్తహీనత) సమస్యలు, ఒత్తిడి మరియు శుభ్రత లోపాలతో బాధపడుతున్నారని ఉపాధ్యాయులు, తల్లిదండ్రులు చెప్పినప్పుడు షా ఆలోచించారు. "మేము గణితం, విజ్ఞానాన్ని బాగా బోధిస్తున్నాం, కానీ జీవితాన్ని బాగా జీవించే విజ్ఞానాన్ని కాదు" అని షా ఇండియన్ మాస్టర్ మైండ్స్ కు చెప్పారు. అందుకే ఈ కార్యక్రమం, నర్నూర్ బ్లాక్ ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో విద్యార్థులను ఆరోగ్యకరమైన, ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడినవారిగా మార్చుతోంది.
(Sign board of a Gond Hamlet named as Tukaram Nagar IAS after late Tukaram IAS in the united Adilabad district. Source: Author’s fieldwork in 2019)
ఆరోగ్య పాఠశాల: లక్ష్యాలు మరియు ప్రారంభం
రాజర్షి షా, ఆదిలాబాద్ జిల్లా కలెక్టర్గా పనిచేస్తూ ఈ కార్యక్రమాన్ని 2023లో ప్రారంభించారు. దీని ప్రధాన లక్ష్యం, పాఠశాలలను రోజువారీ ఆరోగ్య ప్రయోగశాలలుగా మార్చడం. ఆరోగ్యం, శుభ్రత, పోషకాహారం, ఒత్తిడి నిర్వహణ, మాదక ద్రవ్యాల నివారణ, ఋతుపవన వ్యాధుల నివారణ మరియు వ్యక్తిత్వ అభివృద్ధి వంటి అంశాలపై దృష్టి సారించబడుతుంది. "పిల్లల్లో ఆరోగ్యకరమైన అలవాట్లు ఏర్పరచకపోతే, ఇతర అభ్యాసాలు బలపడవు" అని షా అన్నారు. ఈ కార్యక్రమం, కథలు, పునరావృత్తి మరియు ప్రాక్టికల్ సెషన్ల ద్వారా పిల్లల్లో ఆసక్తిని రేకెత్తిస్తుంది. తెలంగాణలోని గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, ముఖ్యంగా ఆదిలాబాద్ వంటి జిల్లాల్లో ఇది ఒక విప్లవాత్మక మార్పును తీసుకురాగలదని చెప్పవచ్చు.
వారపు షెడ్యూల్: ప్రతి రోజూ ఒక ఆరోగ్య పాఠం
ఆరోగ్య పాఠశాలలో ప్రతి వారానికి ఒక నిర్దిష్ట థీమ్ ఉంటుంది, దీనివల్ల విద్యార్థులు రోజువారీ అలవాట్లు పెంచుకుంటారు:
• సోమవారం: ఆరోగ్యం & శుభ్రత – చేతులు కడగడం, జీవాణువుల గురించి డెమోలు.
• మంగళవారం: పోషకాహారం – ఎండోమియా గురించి, ఇనుము అధిక ఆహారాలు (కొత్తిమీర, పాలు).
• బుధవారం: ఒత్తిడి నిర్వహణ – శ్వాస వ్యాయామాలు, పరీక్ష ఒత్తిడి నివారణ.
• గురువారం: మాదక ద్రవ్యాల నివారణ – వాస్తవ కథల ద్వారా అపకటి ప్రమాదాలు.
• శుక్రవారం: ఋతుపవన వ్యాధులు – కలువులు, ఫ్లూ నుంచి రక్షణ.
• శనివారం: వ్యక్తిత్వ అభివృద్ధి – ఆత్మవిశ్వాసం, సంభాషణ నైపుణ్యాలు.
ఈ షెడ్యూల్, తెలుగు మాటల్లో కథలు, ఆటల ద్వారా నడుస్తుంది. దూర గ్రామాల్లో ఉన్న పిల్లలకు 'ఆరోగ్య FM' రేడియో ప్రసారాలు, యూట్యూబ్ ఆడియోల ద్వారా సమాచారం అందుతుంది.
కీలక కార్యక్రమాలు: విద్యార్థులు నాయకులుగా
• ఇన్నోవేషన్ ట్యాంక్: విద్యార్థులు గ్రామ సమస్యలను గుర్తించి, ఆరోగ్య థీమ్లతో పరిష్కారాలు సూచిస్తారు. ఉదాహరణకు, చవకై శుభ్రత కిట్లు లేదా పోషక ఉద్యానవనాలు. జిల్లా అధికారుల మార్గదర్శకత్వంతో ఇవి అమలవుతాయి.
• ఆరోగ్య యాత్ర: ప్రతి నెల మూడవ శనివారం, బ్యాగ్ లేకుండా జరిగే ఉత్సవం. స్కిట్లు, ర్యాలీలు, క్విజ్లు, పోటీలు – తెలుగులో గ్రామీణ సమస్యలపై (మాన్సూన్ వ్యాధులు వంటివి). తల్లిదండ్రులు, స్థానిక నాయకులు చేరుకుని, కమ్యూనిటీ ఈవెంట్గా మారింది.
• ఆరోగ్య FM: సరళ తెలుగులో వారపు ప్రసారాలు, శుభ్రత, మానసిక ఆరోగ్యం మీద నిపుణుల సలహాలు. దూర ఆదివాసి ప్రాంతాలకు సమాచర ప్రసారనికి ఇది ఆస్కారం కాగలదు.
ప్రభావం: పిల్లలు, కుటుంబాలు మారాయి
ఈ కార్యక్రమం, విద్యార్థుల్లో గణనీయమైన మార్పులు తీసుకొచ్చింది. శుభ్రత అలవాట్లు మెరుగయ్యాయి, వ్యాధుల వల్ల ఆబ్సెంటీజం తగ్గింది. పోషకాహారం గురించి పిల్లలు ధైర్యంగా చర్చిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు, ఆక్షయ అనే షై పిల్ల, పబ్లిక్ స్పీకింగ్ ద్వారా ఆత్మవిశ్వాసం పొందింది. మాదక ద్రవ్యాల ప్రమాదాల గురించి అవగాహన పెరిగింది. ఆదా గ్రామానికి చెందిన తల్లిదండ్రులు నరేష్, "నా కూతురు నందినికి ఎండోమియా ఉంది, మా సలహా వినలేదు. క్లాసుల తర్వాత అర్థమైంది. ఇప్పుడు మొలకెత్తిన గింజలు తినడానికి ఆసక్తిని చూపుతుంది" అన్నారు. మరొక తండ్రి, "నందిని మారింది, కానీ మేము కూడా మారాము. ఇల్లు శుభ్రంగా ఉంది, ఆహారం ఆరోగ్యకరంగా మారింది. మేము క్రమశిక్షణ పొందాము" అని చెప్పారు. ఉపాధ్యాయులు, పిల్లల్లో అవగాహన, ఆత్మవిశ్వాసం పెరిగిందని చెబుతున్నారు.
భవిష్యత్: ఒక తరం మార్పు
రాజర్షి షా మాట్లాడుతూ "నా కల ఏంటంటే ఆరోగ్యకరంగా, ఆత్మవిశ్వాసంతో, జీవితానికి సిద్ధమైన తరాన్ని సృష్టించడం. ఆరోగ్య పాఠశాల మా మొదటి అడుగు" అన్నారు. ఇది ఒక సంవత్సర కార్యక్రమం కాదు, దీర్ఘకాలిక ఉద్యమం. విద్యార్థుల ఆలోచనలు, కమ్యూనిటీ పాల్గొనడంతో విస్తరిస్తోంది. తెలంగాణ గ్రామాల్లో, ఇలాంటి మార్పులు ఇంకా ఎక్కువ మంది పిల్లలు చేరే అవకాశం ఉంది.
ఈ కార్యక్రమం, తెలంగాణలో ఆరోగ్య అవగాహనను పెంచుతూ, పిల్లల భవిష్యత్తును మెరుగుపరచగలదని, అంతేకాక మునుముందు ఈ కార్యక్రం ఆరోగ్య తెలంగాణకి పునాది అవుతుందని ఆశిద్ధాం.
