గురిజాల రవీందర్ ‘ఎంబర్స్ ఆఫ్ కోల్’ పుస్తక సమీక్ష

మనం చదివే పుస్తకాలు కొన్ని ఉంటాయి, మనల్ని చదివేసే పుస్తకాలు వేరు ఉంటాయి మన సుఖాలతో కూడిన జీవితాలు ఏ పునాదులపై నిర్మితమయ్యాయో పరిశీలించుకోవాలని మన మనస్సాక్షిని డిమాండ్ చేస్తూ, మనలోని దాగి ఉన్న గదుల్లోకి చొచ్చుకుపోయే పుస్తకాలు అవి. గురిజాల రవీందర్ గారి "ఎంబర్స్ ఆఫ్ కోల్: మెమాయిర్స్ ఆఫ్ ఎ రెవల్యూ షనరీ లైఫ్"* అటువంటి పుస్తకమే. ఇది సాహిత్య ప్రతిభతో మెరుగులు దిద్దుకున్న సృష్టిగా కాకుండా, భూమి గర్భం నుండి, విప్లవ పోరాటాల అగ్నిగుండం నుండి సాధించుకున్న సజీవ దస్తావేజుగా, ఒకవాంగ్మూలంగా మన ముందుకు వచ్చింది. ఇది ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, ఎంతో అవసరమైన పుస్తకం.

రవీందర్ను తెలిసినవారికి, నేను అతని స్నేహితుడిని అని చెప్పుకోవడం నా ఈ జ్ఞాపకాలు ఒక వెల్లడి, ధృవీకరణ, రెండూ, తెలంగాణ బొగ్గు గనుల ప్రాంతం నుండి మేధావుల, సామా జిక ఉద్యమాల ముం దు వరుస వరకు అతని ప్రయాణాన్ని, నేను ప్రత్యక్షంగా చూశాను. బూడిదలో కలిసిపోయే అవకాశం ఉన్న వ్యక్తిలో ఇప్పటికీ మండే అగ్నిని నేను చూశాను, కానీ అతని కథను పుస్తక రూపంలో చూడటం, గుడిసెలో టీ అందించే బాలుడి నుండి జీవించడానికి మురికి కాలువ నీళ్ళు తాగవలసి వచ్చిన విప్లవకారుడి వరకు అతని జీవిత చాపాన్ని గమనించడం కొన్ని జీవితాలు జీవించబడవు, అవి *మలచబడతాయి అని అర్థం చేసుకోవడమే.

పుస్తకం పెద్ద ప్రకటనలతో ప్రారంభం కాదు; కత్తిలా పదునైన ఉపశీర్షికతో మొదలవుతుం ది * అమ్మా, బయట చాలా చలిగా ఉంది. పొయ్యి వెలిగించవా?' ఇంట్లో బొగ్గు లేదు బాబూ!' మన దగ్గర బొగ్గు ఎందుకు ఉండదు?' నాన్నకు గనిలో ఉద్యోగం పోయింది. బొగ్గు కొనుక్కోడానికి డబ్బు లేదు.' అతనికి ఉద్యోగం ఎందుకు పోయిం ది?' అమ్ముడు పోని బొగ్గు కొండలు పడి ఉన్నాయి. ఈ చిన్న సంభాషణలోనే, కార్మికుల స్థితిలోని వైరుధ్యాన్ని రవీందర్ చాటాడు - సమృద్ధి, లేమి ఏకకాలంలో ఉండడం, సం పదను సృష్టించేవారే దాని నుండి వంచితులు కావడం అనే వికట విరోధాన్ని. ఈ ఇతివృత్తం ప్రతి పేజీలోనూ చీకటి సిరలా పాకుతుం ది.

ప్రారంభ అధ్యాయా ల్లో మనం కలిసే రవీందర్ ఇంకా విప్లవకారుడు కాదు, పాఠశాల కోసం రోజూ ఇరవై కిలోమీటర్లు సైకిల్ తొక్కే బాలుడు, కుటుం బానికి సహాయం గా చిన్న హోటల్ నడపడంలో సాయపడేవాడు, రేడియో లో ‘బినాకా గీత్ మాల’ విని రాత్రి పూట మైమరిచిపోయేవాడు, రాష్ట్ర స్థాయి వాలీబాల్ క్రీడాకారుడు కావాలని కలలు కనేవాడు. ఈ సామాన్య వివరాల్లోనే ఈ జ్ఞాపకాల గొప్పతనం దాగుంది. 1970ల నాటి మందమర్రి, బెల్లం పల్లి ప్రాంతాలను మనం చూస్తాం గడ్డితో కప్పబడిన గుడిసెలు, ప్రతిదానిపై నిలిచే బొగ్గు దుమ్ము, వారం వారం జీతాల రోజున సంతలా మారిపోయే మార్కెట్, వడ్డీ వ్యాపారులు రక్తం పీల్చడానికి సిద్ధంగా ఉండే దృశ్యాలు, రవీందర్ ఈ ప్రపంచాన్ని తాను ఎక్కడి నుండి వచ్చాడో మరచిపోని వ్యక్తి నిజాయితీతో చిత్రీకరించాడు.

ఇక అక్కడికి వస్తాడు మహ్మద్ హుస్సేన్ -అంకుల్ చున్ను- రవీందర్ జీవిత గమనాన్నే మార్చేసిన వ్యక్తి. 1973లో ఏఐటీయూ సీ సమావేశంలో హుస్సేన్ పాడిన రాడికల్ ఖవ్వాలీలు కార్మికులను విద్యుదావేశానికి గురిచేస్తాయి. యూనియన్ నాయకులను భయ భ్రాంతులను చేస్తాయి. ఈ దృశ్యాన్ని రవీందర్ నిన్న జరిగినట్లు వర్ణించాడు. పాటలు స్వయంగా కథనం లో భాగమవుతాయి : *"రహీమన్నా, రిక్షా చక్రాలు లాగు, / రామన్నా, రాళ్ళు పగలగొట్టి వీపు విరుచుకో..." * ఇది మౌఖిక చరిత్రగా సాహిత్యం, కళ, ఆందోళన విడదీయ రానివిగా ఉన్న ఒక సాంస్కృతిక క్షణాన్ని సంరక్షించడం,‘ఎంబర్స్ ఆఫ్ కోల్’ ను సాంప్రదాయ రాజకీయ జ్ఞాపకాల నుండి వేరు చేసేది ఏమిటంటే, రచయిత తన రాడికలైజేషన్ ను అనివార్యమైనదిగా లేదా సరళమైనదిగా చూపించకపోవడం, రవీందర్ తన సంకోచాలను కుటుంబ బాధ్యతలను, వాలీబాల్ పట్ల ఉన్న నిజమైన మక్కువను వదులుకోవలసి వచ్చిన బాధను మనకు చూపిస్తాడు. గజ్జెల గంగారాం ఈ పుస్తకం యొక్క నైతిక కేంద్రంగా ఉద్భ వించే ప్రకాశవంతమైన వ్యక్తి - మొదటిసారి రాడికల్స్ లో చేరమని అడిగినప్పుడు, రవీందర్ మనస్సు "తేనెటీగల గూడులా చికాకుగా మారింది." తదుపరి నిర్ణయం వీరోచిత మార్పిడిగా కాకుండా, ఎంతో ఆలోచించి, బాధపడి, వాలీబాల్ ఆట ఎంత మక్కువతో ఆడినా, కార్మికుల జీవితాలతో ఆడుకుంటున్న ఆటను ఎదుర్కోలేదనే గుర్తింపుగా చిత్రీకరించబడింది.

ఈ పేజీలలో రూపుదిద్దుకున్న గంగారాం చిత్రణ ఈ పుస్తకం విలువను మరింత పెంచింది. రీజినల్ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల నుండి బంగారు పతకం సాధించి, సౌకర్యవంతమైన కార్పొరేట్ ఉద్యోగాల కంటే అడవులు, గనులే ఎక్కుగా ఎంచుకున్న గంగారాం, విప్లవకారుడు ఉపాధ్యాయునిగా, సహచరునిగా, అలుపెరుగని ప్రశ్నించేవాడిగా మూర్తీభవించాడు. అతని పద్ధతి సోక్రటీస్ పద్ధతి, తర్వాత మార్క్సిస్ట్: * మీ లక్ష్యం, దృఢనిశ్చయం గొప్పవి. అవును, మీరు గొప్ప వాలీబాల్ క్రీడాకారుడు అవుతారు. కానీ మనమం దరం జీవించే ఈ సమాజం కోసం మీరేం చేస్తారు? గంగారాం చేతుల్లో, మార్క్సి జం సిద్ధాంతం గా కాకుండా సజీవ విచారణగా, ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక దారిదీపం గా మారుతుంది. పుస్తకం మధ్య భాగాలు సింగరేణి బొగ్గు గనుల ప్రాంతంలో రాడికల్ ఉద్యమం ఎదుగుదలను చిత్రీకరిస్తాయి, రాడికల్ యూత్ లీగ్ ఏర్పాటు, గుంటూరు, ఖమ్మం సదస్సుల సన్నాహాలు, మండుటెండలో ఇతరుల మూత్రం తాగి బతికిన "గో టు విలేజ్" ప్రచారాలు - ఇవన్నీ కదలికలా సాగుతాయి. ఆ రోజుల ఉత్సాహభరిత వాతావరణాన్ని రవీందర్ సంగ్రహించాడు అర్ధరాత్రి అంటించిన కోల్ వాయిస్ వంటి గోడ మ్యా గజైన్లు, కార్మికుల కాలనీల్లో జన నాట్య మండలి పాటలు మార్మోగడం, కొండపల్లి సీతారామయ్య స్వయం గా వచ్చి గెరిల్లా జోన్ల గురించి, ప్రజల యుద్ధం గురించి గంటల తరబడి మాట్లాడే రహస్య సమావేశాలు.

కానీ ఇది శృంగారభరితమైన స్తుతి కాదు. ఉద్యమం లోని అంతర్గత చర్చలు, "సాయు ధ పోరాటాన్ని తాత్కాలికంగా ఉపసంహరించుకోవడం పై విభేదాలు, పార్టీ డాక్యుమెంట్లో గుర్తించిన ఆరు దుర్గుణాలు ఆత్మాశ్రయత, స్వచ్ఛం దత, ఉదారవాదం, అనవసర ఖర్చు, వర్గీయత, వర్గకక్ష - వీటిని రవీందర్ వివరిం చడం లో వెనుకాడలేదు. మానవులుగా విప్లవకారులను వారి సంక్లిష్టతలతో, పరిమితులతో చూపించాడు. పార్టీని వీడటానికి కారణం చెప్పిన చంద్ర ప్రభాకర్ ఒప్పుకోలు - నేను పోరాటాన్ని ముందుకు నడపడానికి అవసరమైన త్యాగాలకు సిద్ధంగా లేను "* వక్తను, ఉద్యమాన్ని గౌరవించే కరుణతో చిత్రీకరించబడింది.

అయితే, ఈ పుస్తకం యొక్క గుండె 1981 నాటి 56 రోజుల సమ్మె, సింగరేణి కార్మిక సమాఖ్య (సికాస) జననం లో ఉంది. ఇక్కడ రవీందర్ గద్యం ఒక దీప్తిని సంతరించుకుంది. కాలనీల్ పేమెం ట్ ఆఫ్ వేజెస్ యాక్ట్ కు వ్యతిరేకంగా కార్మికులు సమ్మె చేయడం, కుక్క కాటును కార్యాలయ ప్రమాదంగా నమోదు చేయా లని డిమాండ్ చేయడం, 50 డిగ్రీల సెల్సియస్ ఉష్ణోగ్రత ఉన్న గనుల్లో గాలి, వెలుతురు కోసం పోరాడటం మనం చూస్తాం. సమ్మె మం డమర్రి నుండి గోదావరిఖని వరకు నిప్పులా వ్యాపిస్తుంది, విద్యుత్ కేంద్రాలను, రైల్వేలను స్తం భింపజేస్తుం ది, ప్రభుత్వాన్ని కుదిపేస్తుంది. ము ఖ్య మం త్రి అంజయ్య స్వయం గా రాడికల్స్ తోమాట్లాడటానికి సిద్ధంగా ఉన్నామని ప్రకటించినప్పుడు, స్థాపిత ట్రేడ్ యూనియన్లు భయభ్రాంతులవుతాయి, సికాస జన్మిస్తుంది.

తర్వాత వచ్చే పోలీసు హింసా కథనం బలహీన హృదయులు చదవడానికి పనికిరాదు. 1982లో జరిగిన తన అరెస్టు, తదుపరి వారాల హింసను విరిగిన లాఠీలు, రోలర్ ట్రీట్మెంట్, నుదుటికి తుపాకీ గొట్టం ఒత్తిడి, కొత్తగా పెళైన భార్య గురించి కానిస్టేబుల్ చేసిన అసభ్య ప్రసంగాలు - రవీందర్ అదుపుతో వర్ణించాడు, ఇది కథనాన్ని మరింత గగుర్పాటుకు గురిచేస్తుంది. అతను తన బాధపై ఎక్కువగా నివసించాడు, దానిని సాక్ష్యంగా, వాంగ్మూలంగా, న్యాయం కోసం డిమాండ్ చేసేవారి నుండి వసూలు చేసే ధరలో భాగంగా నమోదు చేస్తాడు. అతను స్పృహ తప్పి పడిపోయిన స్థితిలో, పారాసెటమాల్తో టీ ఇవ్వడం అనే దృశ్యం, నొప్పికి కారణాలను శాశ్వతంగా కొనసాగిస్తూనే నొప్పిని మందులతో మాత్రమే చికిత్స చేసే వ్యవస్థకు ప్రతీక, బహుశా ఈ పుస్తకంలోని అత్యంత అసాధారణమైన భాగాలు రవీందర్ తన భార్య, సహచరురాలు సరళతో ఉన్న సంబంధానికి సం బంధించినవి, వారి వివాహం - రవీందర్ ఏదో ఒక రోజు ఎన్కౌంటర్లో చనిపోతాడనే సరళ తండ్రి భయానికి వ్యతిరేకంగా జరిగింది విప్లవాత్మక భాగస్వామ్యానికి ఒక నిదర్శనం, సరళ సాంప్రదాయ *తాళి కట్టడానికి నిరాకరిస్తుంది, రవీందర్ కట్టడానికి నిరాకరిస్తాడు, ఆ గందరగోళంలో, పవిత్రమైన తాళి దారం ఉన్న మాల ‘అతని’ మెడలో పడుతుంది. ఇది అపారమైన సాంకేతిక శక్తి కలిగిన క్షణం, హాస్యభరితమైన ప్రమాదం ద్వారా పితృస్వామ్య సంప్రదాయాన్ని తారుమారు చేసిన సంఘటన, తర్వాతి పేజీలు విప్లవం యొక్క అంతరాలలో జీవించిన వివాహాన్ని చిత్రీకరిస్తాయి - విడిపోతూ కలుస్తూ, ప్రయత్నించినా ఆపలేని గర్భాలు, ఒక శిశువు ఒక స్థలం నుండి మరొక స్థలానికి మారుతూ, తండ్రి మరణం కూడా దుఃఖించుకోవడానికి వీలు లేని పరిస్థితి, సరళ తొమ్మిది నెలల గర్భిణిగా ఉన్న స్థితిలో మంచి నీటితో నిండిన మానేరు నదిని దాటి అత్తవారింటికి వెళ్లినప్పుడు, విప్లవం వ్యక్తులచే కాదని, కుటుంబాలచే, సమాజాలచే, తరాలచే సృష్టించబడుతుందని మనం అర్థం చేసుకుంటాం. వారి కుమార్తె లిఖిత మొదటి పుట్టినరోజు ఫోటో - ఆ సంవత్సరాల నుండి మిగిలిన ఏకైక చిత్రం డాక్యుమెంట్ చేయలేని ప్రతిదానికీ, దాఖలు చేయకుండానే జీవించవలసి వచ్చిన ప్రతిదానికీ ప్రతీక అవుతుం ది.

పార్టీ ఇద్దరూ కలిసి అటవీ ప్రాం తంలో పని చేయడానికి అనుమతించమన్న వారి అభ్యర్ధనను - ఆమోదించనప్పుడు రవీందర్, సరళ తీసుకున్న బాధాకరమైన నిర్ణయంతో పుస్తకం చివరి భాగాలు గుర్తించబడతాయి. ఈ నిర్ణయం చేదు లేని దుః ఖంతో నిండి ఉంది. రవీందర్ ఎలాంటి ఆరోపణలు చేయడు, ఎలాంటి ఖండన చేయడు. అతను కేవలం నమోదు చేస్తాడు: "మేము ప్రతిపాదించిన ఎంపికకు, పార్టీ వాయిదా వేసిన ప్రతిపాదనకు మధ్య మేము నలిగిపోయాము." * పాఠకుడు ఆ "నలిగిపోవడం" యొక్క భారాన్ని అనుభవిస్తాడు - చారిత్రక శక్తులు, వ్యక్తిగత అవసరాల మధ్య, విప్లవాత్మక విధి, మానవ పరిమితుల మధ్య నలిగిపోవడం. తర్వాత వచ్చేది ఓటమి కాదు, పరివర్తన, జైలులో రవీందర్ గడిపిన సంవత్సరాలు విద్య, సంఘటనా కాలంగా మారతాయి. జైలు గోడల లోపల పుట్టిన పాఠశాల ఆలోచన వేలాది మందిని విద్యావంతులను చేసే సంస్థలుగా వికసిస్తుంది. తెలం గాణ ఉద్యమం లో అతని పాత్ర, సరిగ్గా అర్థం చేసుకుంటే, విప్లవాత్మక ప్రేరణ ఒకే ఒక్క రకమైన పోరాటానికి పరిమితం కాదని నిరూపిస్తుంది. ఒకప్పుడు ఇరవై వేల మంది రైతులకు వంట ఏర్పాట్లు చేసిన వ్యక్తి ఇప్పుడు మేధావుల వేదికలను నిర్వహిస్తాడు, విద్యా సంస్థలను నిర్మిస్తాడు, వందలాది సమావేశాల్లో మాట్లాడతాడు. రూపం మారుతుంది; నిబద్ధత మిగిలిపోతుంది.

అప్పుడప్పుడు పునరావృతం అయినా, వాం గ్మూలం యొక్క సజీవతతో నిండి ఉంటుంది. అతను విప్లవ గీతాలను ఉటంకించినప్పుడు, అతను చాలా ఉటంకిస్తాడు - పుస్తకం ఒక రకమైన ఆర్కైవ్ అవుతుంది, లేకపోతే పోయే పద్యాలను భద్రపరుస్తుంది. అతను సహచరులతో సంభాషణలను వివరించినప్పుడు, తెలంగాణ మాట్లాడే వాస్తవ స్వరాలు, మార్క్సిజాన్ని గని కార్మికులు, రైతులకు అర్థమయ్యే లా చేసిన జాతీయా లు, సామెతలు మనకు వినిపిస్తాయి.

పుస్తక నిర్మాణం, సంఘటనలు కాలానుగుణంగా కొనసాగుతూ, అప్పుడప్పుడు సంబంధాలను వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి వెనక్కి తిరిగి చూడటం, జ్ఞాపకశక్తి ఎలా పనిచేస్తుందో అద్దం పడుతుంది సరళ రేఖీయ కథనం గా కాకుండా, నక్షత్ర సమూహంగా, సమయం అంతటా గుర్తింపుగా, 1973లో విప్లవ గీతాలు విన్న బాలుడు 1981లో చారిత్రాత్మక సమ్మెకు నాయకత్వం వహించడం, గంగారాం నుండి మార్క్సి జం నేర్చుకున్న సహచరుడు భవిష్యత్ విప్లవకారులకు గురువు కావడం, చనిపోతున్న తన బిడ్డను చూడటానికి అనుమతి నిరాకరించబడిన తండ్రి పాఠశాలల స్థాపకుడు కావడం ఇవన్నీ మనం చూస్తాం.. ఒక విమర్శ ఉంటే, ఈ పుస్తకం అప్పు డప్పుడు తెలంగాణ వామపక్ష రాజకీయా ల పరిసరాలతో పాఠకులకు పరిచయం ఉందని ఊహిస్తుంది. సంస్థల అక్రోనిమ్స్ తో - RYL, RSU, CPI(ML), PW, AITUC, INTUC - పరిచయం లేని వారు అక్షరాల చిట్టడవిలో కోల్పోవచ్చు. ఒక పదకోశం సహాయకారిగా ఉండేది, అలాగే సింగరేణి బొగ్గు గనుల ప్రాం తం, దాని గనులు, పట్టణాలతో కూడిన ఒక పటం కూడా. కానీ ఇవి చిన్న చిన్న అభ్యం తరాలు, ఎందుకంటే ఈ రచన అకాడెమిక్ సంపూర్ణత కంటే అనుభవ సత్యాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

ఇంకా ము ఖ్యం గా, ఈ పుస్తకం పూర్తిగా సమాధానం చెప్పలేని ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది. పోరాట రూపాలు మారినప్పుడు విప్లవాత్మక నిబద్ధతకు ఏమవుతుం ది? ఒకరి స్వంత పాత్ర అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పటికీ ఒక లక్ష్యం పట్ల విధేయతను ఎలా కొనసాగించాలి? ఉద్యమానం తర రవీందర్ జీవితం విద్యావేత్తగా, సర్పంచ్గా, మేధావి సంఘటకుడిగా - సూచనలు ఇస్తుంది కానీ పూర్తిగా వివరించదు. బహుశా ఇది సముచితమే, కొన్ని ప్రశ్నలకు ఒకే జీవితకాలంలో సమాధానం చెప్పలేం. ఒకే పుస్తకంలో చెప్పలేం.

సహచరులు రచిం చిన ముం దు మాటలు, అనంతర వాక్యాలు అల్లం రాజయ్య, ఎ.కె. ప్రభాకర్, ఇతరులు- ఈ జ్ఞాపకాలను సింగరేణి సాహిత్యం, విప్లవ చరిత్ర యొక్క విస్తృత సందర్భం లో ఉంచాయి. రవీందర్ కథ ఒంటరిది కాదని, ఆ సంవత్సరాల కఠిన పరిస్థితుల గుండా వెళ్లిన వందలాది మందిని అతని ప్రయా ణం ప్రతిబింబిస్తుందని అవి మనకు గుర్తుచేస్తాయి. "బొగ్గు ప్రతి ముద్ద అమరవీరుల రక్తంతో తడిసినది" అనే వాదన ఈ సందర్భం లో రూపకం కాదు, ఖచ్చితమైన లెక్క అవుతుంది. విమల్ చేసిన అనువాదం ప్రత్యేక ప్రస్తావనకు అర్హమైనది. ఈ ఆంగ్ల అనువాదం తెలంగాణ మాం డలిక శబ్దాన్ని కాపాడుతూ, తెలంగాణ మాటల తీరుతెన్నులతో పరిచయం లేని వారికి కూడా అందుబాటులో ఉంటుంది. అనువదించడానికి కష్టమైన పాటలు తమ లయబద్ధ శక్తిని నిలుపుకున్నాయి. భారతీయ భాషల నుండి అనువాదాలలో తరచుగా అడ్డంకిగా మారే రాజకీయ పరిభాష ఖచ్చితత్వం తో, స్థిరత్వం తో అనువదించబడింది.

చివరకు ఈ పేజీల నుం డి వెలు వడేది కేవలం ఒక జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు, రాజీయుగంలో సమగ్రతతో జీవించడం అంటే ఏమిటి అనే ధ్యానం, రవీందర్ ప్రయాణం హోటల్ బాయ్ నుండి కోల్ ఫిల్లర్ కు, RYL కార్యకర్త నుండి సికాస జనరల్ సెక్రటరీకి, అండర్ గ్రౌండ్ విప్లవకారుడి నుండి ప్రజా మేధావికి - ఏదైనా నిర్దిష్ట సిద్ధాంతానికి అతీతమైన నిబద్ధత యొక్క చాపాన్ని గుర్తించింది. అతను చిత్రీకరించిన శత్రువు, కేవలం పెట్టుబడిదారీ విధానం మాత్రమే కాదు, కార్మికులను యంత్రంలో కోర్టులుగా మార్చే, గని కార్మికుల జీవితాలను తుచ్ఛంగా భావించే, బొగ్గు కొండలు పడి ఉండగా కుటుం బాలు చలికి గడగడలాడేలా చేసే మానవత్వ విరుద్ధ వ్య వస్థ మొత్తం, పుస్తకం చివరి పేజీలు, అమరవీరులు, సహచరుల పేర్ల జాబితాతో, ఒక శోకగీతం, ఆహ్వానం రెండింటిలాగా చదవబడతాయి. గంగారాం, పెద్ది శంకర్, పులి మదునయ్య, సమ్మి రెడ్డి పేర్లు గుర్తించబడని స్మశానంలో సమాధి రాళ్ళలాగా పేరుకుపోతాయి. అయినా స్వరం నిరాశతో లేదు. చరిత్ర నిర్మాతలు ప్రజలే అని మార్క్స్ ను ఉటంకిస్తూ రవీందర్ ము గించడం, పోరాటం కొత్త రూపాల్లో, కొత్త నటులతో, మన ప్రస్తుత స్థానం నుం డి కనిపించని దిగంతాల వైపు కొనసాగుతుందని ధృవీకరిస్తుంది. రవీందర్ ప్రయాణాన్ని అనుసరించిన వారికి, ఈ పుస్తకం ఒక బహుమతి న్యాయం కోసం సాగించిన జీవితం యొక్క మొత్తం చాపాన్ని చూసే అవకాశం. మొదటిసారి అతన్ని కలుస్తున్న వారికి, ఇది ఒక విద్య. చారిత్రక రికార్డు కోసం, భారతదేశంలోని ఒక మరచిపోయిన మూలలో బొగ్గు గని కార్మికులు వేరొక ప్రపంచాన్ని ఊహించుకోవడానికి సాహసించిన, ఊహించుకోవడం ద్వారా దానిని నిర్మించడం ప్రారంభించిన కాలానికి ఇది ఒక అనివార్య దస్తావేజు.

‘ఎంబర్స్ ఆఫ్ కోల్ ’ మనకు గుర్తుచేస్తుంది, నిప్పురవ్వలను జాగ్రత్తగా కాపాడితే అవి మంటలుగా మారవచ్చు. ఆరిపోయినట్లు కనిపించేది ఆక్సిజన్ కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండవచ్చు, ఒకసారి రగిలించుకున్న విప్లవ ప్రేరణ పూర్తిగా చనిపోదు, అది చీకటి సిరల్లో, ఉపరితలం కింద, తరువాతి తరం గని కార్మికులు దానిని తవ్వి తీసి స్వేచ్ఛగా వదిలే వరకు వేచి ఉంటుంది.

కార్మిక వర్గ సాహిత్యానికి, విప్లవ జ్ఞాపకాలకు, భారతదేశంలో కొనసాగుతున్న ప్రతిఘటన చరిత్రకు ఒక ము ఖ్యమైన రచన. మరో ప్రపంచం సాధ్యమేనని నమ్మే ప్రతి ఒక్కరికీ తప్పక చదవవలసిన పుస్తకం.

-ఎన్. వెంకట రమణి