తెలంగాణ కృష్ణా తీరాన బయల్పడిన ఒకనాటి మహానగరం

అనుకోకుండా ఇటీవల నేను నల్గొండ జిల్లా దామరచెర్ల మండలం వీర్లపాలెం–వీరప్పగూడెం గ్రామాల దక్షిణ సరిహద్దుల వెంట ప్రవహిస్తున్న కృష్ణా నది ఎడమ ఒడ్డున ఒక మహత్తర పురాతన నగర శిథిలాలను గుర్తించాను. పురావస్తు ఆధారాల ప్రకారం ఈ నివాసం సుమారు మూడు వేల సంవత్సరాల క్రితం నుంచి క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం వరకు నిరంతరంగా మనుగడ సాగించింది.

ఈ ప్రదేశంలో ఇనుపయుగానికి చెందిన వందలాది బృహత్శిలా సమాధులు (కెయిరన్లు) ఉన్నాయి. ఇవి వీరుల సమాధులని స్థానికులు నమ్మడం వల్లే ఈ ప్రాంతానికి వీరులపాడు, వీరప్పగూడెం అనే పేర్లు వచ్చాయి. జీవనదైన కృష్ణా నది సమృద్ధిగా నీరు, చేపలు మరియు ఇతర సహజ వనరులను అందించడంతో ఇక్కడ ఒక గొప్ప నగరం వికసించింది. భారీ రాళ్లపై పనిచేయగల స్థాయి ఇనుము ఇక్కడే తయారయ్యేదని సూచించే ఇనుప చిట్టాలు పలు చోట్ల లభిస్తున్నాయి.

ఈ సమాధులు నాలుగు పెద్ద నిలువు రాళ్లతో నిర్మించి, పైభాగంలో ఒక చదునైన కప్పురాయిని ఉంచి నిర్మించారు. కృష్ణా తీరంలోని ఇతర ప్రాంతాల్లో ఇలాంటి సమాధులపై గత దశాబ్దాల్లో జరిగిన తవ్వకాలు మూడు వేల సంవత్సరాల నాటి తెలంగాణ సాంస్కృతిక జీవనాన్ని వెలుగులోకి తీసుకువచ్చాయి. అయితే ఈ వీరులపాడు స్థలం ఇప్పటివరకు పురావస్తు శాఖ దృష్టికి రాలేదు. ఇక్కడి సమాధుల నిర్మాణానికి ఉపయోగించిన రాళ్లు స్థానికంగా బంజరు రాళ్లుగా పిలవబడే, శాస్త్రీయంగా పల్నాడు రాళ్లుగా తెలిసినవి. వీటి లభ్యత కారణంగానే సుమారు యాభై ఏళ్ల క్రితం ఈ ప్రాంతంలో ఒక సిమెంట్ కంపెనీ స్థాపించబడింది. ఆ కంపెనీతో పాటు స్థానికులు కూడా విస్తృతంగా సమాధి రాళ్లను వినియోగించడంతో, గుప్తనిధుల కోసం జరిగిన ధ్వంసంతో కలిసి, ఇప్పుడు అతి కొద్ది బృహత్శిలా సమాధులే మిగిలాయి. మిగిలినవీ త్వరలో పూర్తిగా కనుమరుగయ్యే ప్రమాదం ఉంది.

బృహత్శిలా దశ తరువాత సుమారు వెయ్యేళ్ల పాటు మానవ నివాసానికి సంబంధించిన ఆధారాలు స్వల్పంగా మాత్రమే లభిస్తున్నాయి. అయితే మధ్యయుగ కాలంలో (క్రీ.శ. 10–15 శతాబ్దాలు) నిర్మితమైన కోటగోడలు, బురుజులు, ధాన్యాగారాలు, ఆలయాలు, బావులు, ఇళ్లు మరియు శిల్పాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి.

కృష్ణా నది వైపు దక్షిణ దిశగా ప్రధాన ద్వారం కలిగిన సుమారు 70 × 70 మీటర్ల చదరపు కోట నిర్మాణం ఉంది. కోటలోపల ముఖ్యమైన ఒక నిర్మాణానికి చెందిన పునాదులు ఉన్నాయి. కోటకు ఆగ్నేయంగా ఉన్న ఎత్తైన బురుజు శత్రువుల కదలికలను గమనించడానికి ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. కోటగోడల ఈశాన్యంలో వనదుర్గ, పోషమ్మ, పోతరాజు, వీరభద్రుడు/భైరవుడు, వీర దంపతుల వీరగల్లు మరియు ఒక పురుష యోధుని వీరగల్లు వంటి శిల్పాలు ధ్వంసావస్థలో ఉన్నాయి; వాటి ఆలయాలు నాశనం చేయబడ్డాయి.

వాస్తు–శిల్ప లక్షణాల ఆధారంగా ఈ నిర్మాణాలు స్థానిక కందూరి చోళుల కాలం నుంచి రేచర్ల పద్మనాయకుల కాలం వరకు (క్రీ.శ. 10–15 శతాబ్దాలు) చెందినవిగా భావించవచ్చు. స్థానిక కథనాల ప్రకారం కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి (క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దం) ఈ కోటను ధాన్య నిల్వ కేంద్రంగా ఉపయోగించిందని చెబుతారు. ఆరు గజాల వ్యాసంతో ఉన్న గుండ్రటి ధాన్యాగారాలు, లోపల సున్నంతో పూత వేసిన విధానం ఈ మాటకు ఆధారంగా నిలుస్తున్నాయి. గృహ వినియోగానికి సంబంధించిన మట్టిపాత్రలు తక్కువగా లభించడంవల్ల, ఇది సాధారణ నివాస ప్రాంతం కాకుండా శత్రువుల నుంచి రక్షితంగా ఉన్న రహస్య ధాన్యాగారంగా పనిచేసిందని భావించవచ్చు.

కోటకు దక్షిణంగా సుమారు ఒక ఫర్లాంగ్ దూరంలో, కృష్ణా నది ఒడ్డున రేచర్ల పద్మనాయకుల కాలానికి చెందిన (క్రీ.శ. 14–15 శతాబ్దాలు) లక్ష్మీ నరసింహాలయం శిథిలావస్థలో ఉంది. ముఖ మండపం పూర్తిగా ధ్వంసమై ఉండగా, అంతరాళం పూర్తిగా మరియు గర్భగుడి పాక్షికంగా మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి.

లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి, ఆది లక్ష్మి, చెంచు లక్ష్మి విగ్రహాలు దుండగుల చేతుల్లో విరిగిపోయాయి. వాటి ముక్కలను నేను పరిసర ప్రాంతాల్లో సేకరించి తిరిగి అమర్చగా, విగ్రహాల రూపరేఖలు స్పష్టంగా గోచరించాయి. ప్రధాన విగ్రహ పీఠంపై గరుడ శిల్పం ఉండడం, ఆలయ సమీపంలో దాసాంజనేయుడి శిల్పం ఉండడం వలన ఈ ఆలయ నిర్మాణానికి పద్మనాయకులే కారకులని నిర్ధారణ అవుతుంది.

సిమెంట్ కంపెనీ కార్యకలాపాలు, స్థానికుల రాళ్ల వినియోగం మరియు విధ్వంస చర్యల వల్ల బృహత్శిలా సమాధులు వేగంగా నశిస్తున్న నేపథ్యంలో, ఈ అపూర్వమైన చారిత్రక వారసత్వం పూర్తిగా అంతరించిపోకముందే కనీసం డాక్యుమెంటేషన్ అయినా చేయాలని పురావస్తు శాఖను నేను అత్యవసరంగా కోరుతున్నాను.