సన్నిహిత మిత్రులు బద్ద శత్రువులుగా ఎందుకు మారారు?

ఇరాన్ అప్పట్లో ప్రజాస్వామ్యబద్దంగా ఉండేది. 1951 లో మహ్మద్ మొసద్దెక్ టెహ్రన్ గద్దెనెక్కాడు. ఇది రాజకీయ స్వాతంత్య్రం వైపు ఒక మార్పును సూచించింది. మొసద్దెక్ ఇరాన్ చమురు పరిశ్రమను జాతీయం చేసి, బ్రిటిష్ యాజమాన్యంలోని ఆంగ్లో-ఇరానియన్ ఆయిల్ కంపెనీ ఆధిపత్యానికి ముగింపు పలికారు.

ఆ సమయంలో ఇరాన్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద చమురు ఉత్పత్తిదారులలో, ఎగుమతిదారులలో ఒకటిగా ఉండేది. సహజంగానే చమురును జాతీయం చేయాలనే ఈ చర్య పాశ్చాత్య దేశాల నుంచి తీవ్ర విమర్శలకు గురైంది.

అమెరికా, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌తో కలిసి పనిచేస్తూ, మొసద్దెక్‌ను అధికారం నుంచి తొలగించే కుట్రను పన్నడానికి సీఐఏను ఉపయోగించుకుంది. ఇది మొహమ్మద్ రెజా షా పహ్లవి ఆధ్వర్యంలో రాచరికానికి అధికారాన్ని తిరిగి పునరుద్ధరించింది.

షా పాశ్చాత్య శక్తులకు అనుకూలంగా ఉండి, ఇక్కడ అదే విధానాలను అమలు చేశాడు. యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఇజ్రాయెల్ రెండింటితోనూ సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించారు. ఈ కాలంలో ఇరాన్ అనేక పాశ్చాత్య సాంస్కృతిక, ఆర్థిక పద్ధతులను అవలంబించి, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధంలో ఒక కీలక మిత్రదేశంగా మారింది.

అయితే, షా పై క్రమంగా రాజకీయ వ్యతిరేకత పెరిగింది. దేశంలో పెరుగుతున్న అసమ్మతిని అణచడానికి షా అందరి నియంతలా లాగే నిరంకుశ పద్దతులను అవలంభించాడు. అరెస్టులు, జైలు శిక్షల ద్వారా అసమ్మతిని అణచివేయడానికి రహస్య పోలీసు సంస్థ అయిన సావాక్‌ను ఉపయోగించారు. అయితే మతవేత్త అయిన రుహోల్లా ఖోమేనీ నేతృత్వంలో 1979 లో జరిగిన తిరుగుబాటు రెజా షా పాలనకు ముగింపు పలికింది.

షా పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఇరాన్ సమాజంలోని వివిధ వర్గాలను ఏకం చేసిన విస్తృత నిరసనల కారణంగా ఆయన ప్రవాసానికి వెళ్లవలసి వచ్చింది. ఆయనను తొలగించిన తర్వాత కూడా యునైటెడ్ స్టేట్స్ షాకు మద్దతునిస్తూ, ఆశ్రయం కల్పించింది. ఇది ఇరానీయులలో, ముఖ్యంగా ప్రజాదరణ లేని పాలనకు మద్దతు ఇస్తున్నాయని భావించిన అమెరికా, ఇజ్రాయెల్‌లపై ఆగ్రహాన్ని మరింత పెంచింది.

విప్లవం అయతొల్లా రుహొల్లా ఖొమేనీని అధికారంలోకి తీసుకువచ్చింది. కొత్త నాయకత్వం చమురుతో సహా కీలక రంగాలను జాతీయం చేసింది. ఇరాన్ రాజకీయ, విదేశాంగ విధాన దిశను ప్రాథమికంగా మార్చివేసింది. పాశ్చాత్య శక్తులతో ఇరాన్ కు ఉన్న సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. ముఖ్యంగా ఇరాన్ - యునైటెడ్ స్టేట్స్ మధ్య సంబంధాలు వేగంగా క్షీణించాయి.

ఇరాన్ విద్యార్థులు టెహ్రాన్‌లోని అమెరికా రాయబార కార్యాలయాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, దౌత్యవేత్తలను 444 రోజుల పాటు బందీలుగా ఉంచారు. ఈ సంక్షోభం రెండు దేశాల మధ్య దౌత్య సంబంధాలను శాశ్వతంగా తెంచేసింది. అప్పటి నుంచి ఇరాన్ - అమెరికా మధ్య సంభాషణలు చాలావరకు పరోక్షంగా, మధ్యవర్తులు లేదా మూడవ దేశాల ద్వారా జరుగుతున్నాయి. విప్లవం అనంతరం ఇరాన్- ఇరాక్ మధ్య యుద్ధం ప్రారంభం అయింది. ఈ యుద్ధంలో ఇరాక్ నాయకుడు సద్దాం హుస్సేన్ కు అమెరికా మద్దతుగా నిలిచింది. ఈ సంఘర్షణ ఎనిమిది సంవత్సరాలు కొనసాగింది, కానీ చివరికి ఇరాన్‌ను అంతర్గతంగా బలోపేతం చేసి, కొత్త పాలనకు మద్దతును కూడగట్టింది.

20వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, ఉద్రిక్తతలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. గల్ఫ్ యుద్ధం వంటి సంఘటనల సమయంలో ప్రపంచ దృష్టి మరలినప్పటికీ, సెప్టెంబర్ 11 దాడుల తర్వాత ఈ ప్రాంతం మళ్లీ అందరి దృష్టిని ఆకర్షించింది. ఇరాన్, ముఖ్యంగా పాలస్తీనా సమస్యపై ఇజ్రాయెల్‌కు వ్యతిరేకంగా బలమైన వైఖరిని కొనసాగించింది.

ఇరాన్ మాజీ అధ్యక్షుడు మహమూద్ అహ్మదీనెజాద్ ఇజ్రాయెల్‌కు వ్యతిరేకంగా రెచ్చగొట్టే ప్రకటనలు చేసి, ఉద్రిక్తతలను మరింత పెంచారు. ఇరాన్ అణుకార్యక్రమాన్ని అడ్డం పెట్టుకుని అంతర్జాతీయ అణుశక్తి ఏజెన్సీ (IAEA) వంటి అంతర్జాతీయ యంత్రాంగాల ద్వారా పనిచేస్తూ, అమెరికా ఇరాన్ అణు కార్యక్రమంపై ఒత్తిడిని పెంచింది.

లెబనాన్‌లోని హిజ్బుల్లా, యెమెన్‌లోని హౌతీలు, సిరియాలోని భాగస్వామ్యాలతో సహా ఈ ప్రాంతంలోని సమూహాలు ప్రభుత్వాలతో పొత్తులు పెట్టుకోవడం ద్వారా ఇరాన్ తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది. ఇది గాజాలోని హమాస్‌తో వ్యూహాత్మక సంబంధాలను కూడా కొనసాగించింది.

అదే సమయంలో రష్యా, చైనా, ఉత్తర కొరియా వంటి దేశాల మద్దతుతో ఇరాన్ తన అణు కార్యక్రమాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లి, అణు సామర్థ్యానికి మరింత చేరువైంది. అమెరికా - ఇజ్రాయెల్ ఈ పరిణామాలను ప్రధాన భద్రతా ముప్పులుగా పరిగణించి, ఇరాన్ పై దాడులు చేయడానికి అదనుగా కాచుకుని కూర్చున్నాయి.

ఇటీవలి సంఘటనలు ఉద్రిక్తతలను తారాస్థాయికి తీసుకెళ్లాయి. 2023 అక్టోబర్ 7న ఇజ్రాయెల్‌పై హమాస్ జరిపిన దాడి, ఆ ప్రాంతంలో ఘర్షణలు తీవ్రతరం కావడానికి ఒక కారకంగా పనిచేసింది. గాజాలో ఇజ్రాయెల్ ప్రతిస్పందన, డొనాల్డ్ ట్రంప్, బెంజమిన్ నెతన్యాహు వంటి నాయకుల హయాంలో అమెరికాతో దాని వ్యూహాత్మక సమన్వయం, ఇరాన్‌తో ముడిపడి ఉన్న ప్రస్తుత ఉద్రిక్తతకు దోహదపడ్డాయి. ఈ రోజు జరుగుతున్నది ఒక కొత్త సంక్షోభం కాదు, దశాబ్దాల భౌగోళిక రాజకీయ వైరుధ్యం, చారిత్రక సంక్షోభాలు, వ్యూహాత్మక పోటీలకు పరాకాష్ట.